Historia Wychowania

Problem wychowania fizycznego i wojskowego, a co za tym idzie i wychowania poprzez sztukę walki w XVI wieku dostrzegany był nie tylko przez magnatów, dowódców wojskowych, ale również i przez wielu pedagogów tego okresu. Najwspanialszy rozwój polskiej sztuki wojennej przypada właśnie na ten okres i trwa aż do końca wieku XVII . Nie przypadkiem to wtedy właśnie rozwija się staropolska sztuka wojenna, powstaje polska sztuka walki szablą, czekanem itp., tworzy się najwspanialsza jazda świata - h u s a r i a, powstaje polski szyk bojowy zwany starym urządzeniem polskim.

     Wszystkie te osiągnięcia idą w parze z rozwojem polskiej sztuki walki mającej kolosalny wpływ na wartość bojową naszego żołnierza. Rozwijane są "myśli" na temat szkolenia wojskowego i fizycznego. Dostrzega się znaczenie tych szkoleń i ich związek z wychowaniem młodzieży. Wszystko to znajduje wyraz i poparcie w poglądach  głoszonych przez wielu uczonych i pedagogów tego okresu. Jednym z nich  jest  SEBASTIAN PETRYCY z Plizna.

     Urodził się nasz bohater w 1554 roku w Pliźnie, jako syn Rajcy miejskiego. Po ukończeniu studiów na Wydziale Sztuk Wyzwolonych Akademii Krakowskiej rozpoczął pracę pedagogiczną w szkole parafialnej w Olkuszu, którą kontynuował później  w Krakowie jako senior Bursy Filozofów, a następnie jako profesor sztuk  wyzwolonych. Jego zasługi w dziedzinie pedagogicznej zostają docenione i  władze uniwersyteckie w 1588 roku awansują go na nauczyciela retoryki do znanej już szkoły  przygotowawczej, nazwanej później Kolegium Nowodworskiego. Zamiłowanie  do medycyny i chęć poznania istoty ciała ludzkiego, jego związku z  wychowaniem fizycznym i bojowym, nie pozwala mu kontynuować pracy w w/w  Kolegium.

     W 1589 r. udaje się do Padwy, gdzie rozpoczyna studia medyczne na tamtejszym uniwersytecie. Studia te kończy z dyplomem doktora medycyny, z doskonałą znajomością ciała ludzkiego, jego słabych i mocnych punktów oraz możliwością wykorzystania go do przydatności żołnierskiej.

     Po powrocie do Polski, Petrycy wiąże się z wielkimi rodami magnackimi. Przez kilka lat pełni funkcję lekarza biskupa Bernarda Maciejowskiego oraz oddaje różne  usługi Oleśnickiemu,  Lubomirskiemu i innym. Jak należy przypuszczać wśród  tych usług znalazły się zapewne porady dotyczące szkolenia wojskowego,  zastosowania wiedzy medycznej /wrażliwe miejsca/ do łatwiejszego i  skuteczniejszego pokonania przeciwnika.

Miejscem narodzin kultury renesansowej były Włochy. Do Polski prądy te dotarły u schyłku XV w , początkowo do wąskiego kręgu odbiorców (na dwory i Akademię Krakowską). W dziedzinie życia kulturalnego niezwykle ważnym wydarzeniem było upowszechnienie druku. Przyjmuje się, że pierwsza książka została wydrukowana w jęz. pol. w 1513 r. Powstało wiele drukarni, gdzie wydawano gł. po polsku i po łacinie. Na przełomie XV i XVI w. w działalności Akad. Krak. Dokonał się proces upowszechnienia kultury antycznej. Czytano i komentowano dzieła autorów klasycznych. Upowszechnienie ideałów humanizmu wpłynęło na rozwój rozmaitych sfer badań naukowych. Akad. Krak. zasłynęła w owym czasie z rozwoju matematyki i astronomii.

Na ziemiach polskich, zwłaszcza do poł. XVI w burzliwie rozwijały się miasta, handel i wczesno-przemysłowa wytwórczość. Szczególnie w górnictwie i hutnictwie. Nastąpił też szybki rozwój sukiennictwa, udoskonalenia techniczne w produkcji papieru i szkła, w farbiarstwie, melioracji gruntów i regulacji rzek. W zakresie konstrukcji urządzeń wodociągowych, inżynierii mostów, w budowie okrętów, zwłaszcza zaś w sztuce fortyfikacji i technice wojskowej ówczesne rodzime sukcesy były dość szeroko znane i cenione w Europie. Niebywale rozwijało się budownictwo miejskie i sakralne. Powstawały wówczas arcydzieła architektury - m.in. w Krakowie, Gdańsku, Poznaniu, Sandomierzu, Tarnowie. Na miejscu spalonego w 1499 r gotyckiego zamku królewskiego, król Zygmunt Stary wznosi na Wawelu w Krakowie nową, wspaniałą siedzibę - najświetniejszy pomnik wczesnego Renesansu w Polsce i jeden z najwspanialszych obiektów tego rodzaju w Europie. Według renesansowej koncepcji urbanistycznej powstaje w 1579 r całe miasto : zachowany do dziś, niezwykle piękny Zamość. Rozwojowi kultury materialnej i zarazem różnorodnym przemianom stosunków społecznych towarzyszył rozwój kultury umysłowej. Powstawało wiele szkół skupiających często wybitnych uczonych. Najistotniejszą cechą Odrodzenia były zmiany w sferze świadomości ludzkiej, przeobrażenia kulturowe. Objawiały się one w zwrocie ku rzeczom doczesnym, sprawom ludzkim. Człowiek zainteresował się samym sobą i zarazem wszystkim, czym żył i co żyło wokół niego. Nie zanikały zainteresowania religijne, choć w innym wymiarze niż dotychczas. Był to czas reformacji - burzliwych ruchów wewnątrz chrześcijaństwa, pobudzających życie umysłowe epoki. W nauce ścierały się jeszcze nowe prądy ze starymi tradycjami. W odróżnieniu od przeszłości istotną jej cechą był coraz ściślejszy związek z praktyką i jej potrzebami. Ogromnie wzrósł zasięg zainteresowań badawczych i poznania naukowego. Obok uczonych o wiedzy encyklopedycznej zaczęli pojawiać się pierwsi "specjaliści", uprawiający tylko określoną dyscyplinę. Obserwacja, a nawet doświadczenie, zyskiwały coraz poważniejsze miejsce w metodach badawczych; nowo rozbudzony zmysł krytyczny podważał wiarę w autorytety i dogmaty. Zajmowano się wszystkimi znanymi wówczas dziedzinami wiedzy, wnosząc do niektórych osiągnięcia twórcze i trwałe, a w pewnych - dokonując przełomu.

Rewolucja naukowa

Na przełomie wieków XV i XVI nauki matematyczne, a zwłaszcza astronomiczne, uprawiane na Uniw. Krak., reprezentowały poziom wyższy od przeciętnego w Europie. Wykłady Jana z Głogowa, Wojciecha z Brudzewa czy Michała z Wrocławia ściągały studentów z kraju i zagranicy. U schyłku XV w pojawił się na uczelni krakowskiej scholar z Torunia, Mikołaj Kopernik. Przebywał tu w latach 1491-1495 i ten właśnie okres musiał pobudzić jego przyszłe zainteresowania i ukształtować umysł - wnikliwy i krytyczny. Tu także zdobył świetną znajomość matematyki. Najsłynniejsze jego dzieło "O obrotach sfer niebieskich" stanowiło przewrót w astronomii, wprowadzając zmianę jej podstawowych i obowiązujących do tego czasu pojęć. Stanowiło również w nauce początek przekształceń, które historycy nazwali później rewolucją naukową - było otwarciem drogi ku nowożytnemu pojmowania poznania.

Dzieła myśli społecznej i nauk humanistycznych

W pracach z zakresu prawa krajowego zasłużył się m.in. kanclerz wielki koronny, arcybiskup Jan Łaski (1455-1531), wybitny mąż stanu i postępowy reformator. Zebrał on wszystkie prawa i konstytucje sejmowe sprzed XVI w - zbiór znany później jako tzw. "Statut Łaskiego".
Łaski inspirował wybitne dzieło z zakresu teorii prawa - "De natura iurium", napisane przez Stanisława Zaborowskiego. Autor powołując się na prawo narodów, głosił w nim koncepcję ograniczenia władzy królewskiej, proponował także reformę skarbu i wojska. Zaborowski był też autorem projektu reformy ortografii polskiej i podręcznika gramatyki.
W ogólnej popularyzacji prawa zasłużył się Bartłomiej Groicki (ok. 1534-1605), autor m.in. pierwszej książki prawniczej w jęz. polskim.
Wielką sławę już w skali europejskiej, a później nawet światowej zyskał, działający u schyłku Odrodzenia, wybitny polityk, dyplomata, biskup Wawrzyniec Goślicki (ok. 1530-1607). Jego traktat "De optimo senatore"(1568) był wykładem własnej doktryny politycznej, reprezentującej ówczesny interes szlachty polskiej i wymierzonej ostro przeciw wszelkiej tyranii i przerostom władzy. W dziele tym autor dowodził, iż w należycie rządzonej Rzeczypospolitej władza powinna być podzielona sprawiedliwie między króla, senat i naród (in. szlachtę), zaś wszyscy ludzie mają być równi wobec prawa. (amer. "Deklaracja Niepodległości" z 1776 r wzorowana jest na tym dziele).

"Złotą wolność" szlachty, mającą kiedyś doprowadzić do upadku Rzeczypospolitej, krytykowali i inni pisarze i uczeni. Takimi krytykami byli m.in. : poeta, pisarz polit. i historyk - twórca projektów reform ustrojowych Łukasz Górnicki (1527-1603) albo Krzysztof Warszewicki (1543-1603), historyk, który zwracał uwagę na niebezpieczeństwa, jakimi nadmierna wolność szlachecka grozi sile i zwartości państwa. W swym dziele "O najlepszym stanie wolności" z 1598 r miał odwagę podjąć niepopularną wówczas ideę umocnienia władzy państwowej i protestować przeciw "jarzmie ludu". Napisał też podręcznik dla dyplomatów "O pośle i poselstwach", gdzie mówi "...jesteśmy wszyscy obywatelami świata i obowiązkiem naszym jest wzajemnie sobie pomagać".

Natomiast rzecznikiem interesów szlachty był niezwykle utalentowany i gruntownie wykształcony pisarz polityczny, ks. Stanisław Orzechowski (1513-1566). Napisał m.in. "Annales" (Roczniki) - pracę o pierwszych pięciu latach panowania króla Zygmunta Augusta (1548-1552).

Prawdziwą wielkość w skali historycznej reprezentował pisarz i uczony, moralista i działacz państwowy - Andrzej Frycz Modrzewski ( ok. 1503-1572) ur. w Wolborzu. Najwybitniejsze jego dzieło ukazało się drukiem w Krakowie w 1551 r (po łac., potem kolejne wyd. łac. W Bazylei, tłumaczenie na pol., franc. i ros.). Było to "O poprawie Rzeczypospolitej" wyd. w jęz. pol. w 1577 r. Dzieło to zawiera program nowoczesnej i gruntownej reformy ustroju społecznego, obyczajów, prawa i polityki zagranicznej, Kościoła i szkoły. Poglądy Modrzewskiego wyprzedzały w dużej mierze jego epokę : usiłował racjonalizować życie społeczne, wykazał, że ustrój feudalnej niesprawiedliwości społecznej sprzeczny jest z rozumem, i że nikt nie może budować swej pozycji na przywilejach i ucisku innych.

Spośród różnych dziedzin humanistyki owocnie rozwijała się historia . Świadomie tworzona podstawa źródłowa do badań dziejów wzbogaciła się o nowe zbiory dokumentów tzw. "Acta Tomiciana" - 27-tomowy zbiór kanonika krakowskiego Stanisława Górskiego.

Rozwijały się też w Polsce specjalistyczne działy historii, m.in. pamiętnikarstwo, biografistyka i heraldyka. Bartłomiej Paprocki (1543-1614) wydał liczne prace heraldyczne, wśród nich słynne "Herby rycerstwa polskiego".

Ludwik Jodok Decjusz (ok. 1485-1545), historyk, ekonomista i przedsiębiorca górniczy przedstawił na podstawie własnych obserwacji opis początków panowania króla Zygmunta Starego. Kronika ta nie należy do najwartościowszych, ale Decjusz wart jest pamięci jako założyciel i opiekun koła młodych humanistów, zwolenników Erazma z Rotterdamu, a także jako projektant reformy monetarnej i autor traktatu o pieniądzu.

Obszerną historię Polski spisał Marcin Kromer (1512-1589). Jego dzieło "De origine et rebus gestis Polonorum", rzeczowo i przystępnie napisane dawało w miarę pełny obraz historii kraju. Autor wzbogacił później książkę znakomitym wstępem i własnym opisem geografii Polski, jej społeczno-politycznego ustroju i obyczajów rodaków.

Na przełomie wieków XV i XVI żył Maciej z Miechowa zw. Miechowitą. Niebywały erudyta, znawca klasyków, ruchliwy i sprężysty organizator nauk i opiekun studentów na Uniw. Krak., ośmiokrotny rektor tej uczelni, pozostawił trwały ślad w geografii, medycynie, historii. Prawdziwą sławę europejską zdobył jako geograf. Napisał bowiem "Traktat o dwóch sarmacjach, azjatyckiej i europejskiej" ( w XVI w było 18 wydań w różnych językach), będący pierwszym nowożytnym opisem geograficznym wschodu Europy. Dzieło to zawierało ważne i nowe informacje o ukształtowaniu powierzchni leżących na wschodzie krain, o ich faunie, florze, rzekach a także o mieszkających tam ludach i ich historii. Maciej z Miechowa był zarazem humanistą i przyrodnikiem. Ale w kraju ceniono go najbardziej jako lekarza-praktyka, nazywano go polskim Hipokratesem. Zostawił też m.in. traktat o zarazie, ze wskazówkami jak się przed nią chronić oraz pierwszą polską pracę poświęconą higienie i dietetyce. W jego księgach znaleziono też najstarszą wzmiankę o zachorowaniu w Polsce na syfilis (w 1493 r).

Wiek XVI był również złotym okresem literatury pięknej. Rozwijał się wówczas jęz. polski - literacki i naukowy, powstawały nowe słowa i pojęcia, tworzące terminologię różnych dyscyplin. Pierwsze naukowe studium jęz. polskiego opracował Jan Mączyński (był to obszerny słownik łacińsko-polski).Pierwszą gramatykę jęz. pol. opracował Piotr Statorius-Stojeński. W europejskiej filozofii klasycznej trwałe miejsce zajął Andrzej Patrycy Nidecki, najwybitniejszy w owym czasie na świecie znawca Cycerona. Zebrał on rozproszone pisma Cycerona, dokonał ich rekonstrukcji i objaśnił, stosując nowe metody krytycznego opracowania tekstu. Wybitnymi filologami-latynistami byli także: Wojciech Nowopolczyk, Benedykt Herbest, Szymon Marycjusz z Pilzna i Jakub Górski. Początki filologii hellenistycznej w Polsce związane są z Wacławem Kolerem - lekarzem, hebraistą i znawcą greki. Najwybitniejszym hellenistą i geodetą był Stanisław Grzepski. Wydał on w 1566 r., pierwszy napisany po polsku podręcznik techniczny "Geometria to jest miernicka nauka", poświęcony teorii i różnym metodom miernictwa. Stworzył też polską terminologię dla miernictwa oraz wydał w Antwerpii cenną pracę o starożytnych monetach i miarach, co przysporzyło mu sporo rozgłosu w Europie. Zasłużonymi hebraistami byli: arianin Szymon Budny, pisarz i teolog oraz jezuita ks. Jakub Wujek, teolog i tłumacz. Głównym dziełem jego życia był polski przekład Starego i Nowego Testamentu. Biblia ks. Wujka stała się samoistnym, wspaniałym dziełem literackim czytanym później przez wiele pokoleń. Zajęła trwałe miejsce w polskiej kulturze narodowej i do dziś zadziwia pięknem stylu i bogactwem języka.

Tradycje logiki w Polsce chlubnie podtrzymywał Adam Burski, filozof i filolog. Zarysem logiki i metodologii indukcyjnej wyprzedził Bacona, 16 lat przed opublikowaniem "Novum Organum", nawoływał by oprzeć naukę o doświadczenie i indukcję. Poszukiwanym w Europie ze względu na poziom stało się kompendium logiki, opracowane przez prof. Ak. Wileńskiej - Marcina Śmigleckiego.

W poł. XVI w. pojawił się pierwszy pisany po polsku podręcznik pedagogiki - Erazma Glicznera. Klasykiem polskiej pedagogiki można nazwać wspomnianego już Szymona Kociołka z Pilzna, znanego jako Marycjusz. W swym gł. dziele "O szkołach" omawia znaczenie szkół dla rozwoju Rzeczypospolitej, wagę właściwego kształcenia króla, działaczy państwowych i w ogóle całego społeczeństwa oraz próbował dostosować programy szkół polskich do życia praktycznego i potrzeb państwa. Etykę traktował jako naukę świecką, niezależną od teologii, głosił też ideę uwolnienia szkolnictwa od wpływów Kościoła.

Złoty wiek obfitował także w dokonania na polu nauk ścisłych i przyrodniczych. Duże osiągnięcia zanotowała wtedy polska geografia. Wszystkie dzieła takich autorów jak: Macieja z Miechowa, Marcina Bielskiego, Marcina Kromera czy Macieja Stryjkowskiego stanowiły niemały wkład w rozwój nowożytnego poznania europejskiego wschodu.

Ojcem kartografii polskiej nazywa się słynnego w Europie twórcę map, geografa i historyka, Bernarda Wapowskiego. Dokonał on sam wielu potrzebnych mu do wykreślania map pomiarów astronomicznych. Znawcy twierdzą, że osiągnął dość wyjątkową w tamtej epoce dokładność w oznaczeniach położeń geograficznych, uwzględnił też bardzo gęstą sieć wód i większość miejscowości.

Wśród nauk przyrodniczych, uprawianych czynnie w Polsce, ożywiła się w XVI w. alchemia. Protektorem alchemii stał się wojewoda sieradzki, Olbracht Łaski, dyplomata i podróżnik. Przywoził do Polski uczonych alchemików, urządził laboratoria w swoich zamkach i na alchemię roztrwonił fortunę. Nie miał zasług naukowych lecz rozbudził zainteresowania alchemią.

Prawdziwie wielką sławę w Europie w dziedzinie nauk chemicznych zdobył Michał Sędziwój, doradca królów i cesarzy, w przekonaniu ówczesnych jedyny posiadacz kamienia filozoficznego. Główne jego dzieła przypadły na początek w. XVII - "Dwanaście Traktatów o Kamieniu Filozoficznym", "Dialog Merkuriusza Alchemika i Przyrody" - satyra na alchemików, tłumaczone na jęz. niemiecki, czeski, francuski, holenderski, włoski, angielski i rosyjski doczekały się kilkudziesięciu wydań w XVII i XVIII w. W dziełach Sędziwoja znalazł się pierwszy chyba w ogóle w miarę trafny opis tlenu. Polski alchemik mówił bowiem o "pokarmie żywota, ukrytym w powietrzu", dzięki któremu żyją ludzie, zwierzęta i rośliny. Sędziwój sugerował nawet, iż ów pokarm żywota miałby dostawać się z powietrza do krwi.
Alchemia w owym czasie stała się pomocna medycynie, jako że stosowano coraz częściej w lecznictwie preparaty chemiczne. Prawdziwym ojcem medycyny polskiej należy nazwać Józefa Strusia. Wniósł on wielki, twórczy wkład do fizjologii, tworząc naukę o pulsie. W swym świetnym dziele podał m.in. rodzaje tętna i znaczenie ich rozpoznawania dla diagnostyki. Zdawał sobie świetnie sprawę ze znaczenia pracy systemu krwionośnego w organizmie, przewidział istnienie nerwów naczyniowo-ruchowych i pierwszy też przedstawił graficzny wykres tętna.
Drugą polską i również europejską znakomitością medyczną był Wojciech Oczko. Pozostawił on dwa główne dzieła, napisane wbrew tradycji, po polsku. Są one niezastąpionym źródłem szesnastowiecznej polskiej terminologii lekarskiej. Tak np. dzieło "Przymiot" z 1581 r. - zawiera naukowy opis syfilisu: objawów choroby, jej następstw i leczenia. Wiedzę o kile uzupełnił Oczko nowymi wynikami własnych obserwacji, obalił też wiele przesądów na temat tej choroby. Można go śmiało nazwać pierwszym lekarzem specjalistą, prekursorem polskiej wenerologii. Zapoczątkował też rozwój balneologii: w pracy "Cieplice" z 1578 r. opisał krajowe źródła lecznicze i możliwości ich działania. Ufundował on wiele szpitali i przytułków dla ubogich chorych.
Miano prekursora pediatrii polskiej zyskał sobie Jan Chrościejowski z Poznania, opracowując i wydając w Wenecji podręcznik pediatrii
Andrzej Grutinius, prof. medycyny Uniw. Krak., opisał stan chorobowy zw. melancholią, był to dowód, że lekarze interesowali się także zaburzeniami systemu nerwowego.
Warto wspomnieć tu także Andrzeja Glabera z Kobylina, który właściwie nie był lekarzem, a raczej wybitnym erudytą, tłumaczem, pierwszym chyba w Polsce popularyzatorem nauki i współtwórcą polskiej terminologii naukowej. Napisał on, z myślą nie tylko o specjalistach, kilka popularnych rozpraw o problemach medycznych - m.in. o zapobieganiu dżumie, o opiece nad położnicami, o puszczaniu krwi. Glaber był także pierwszym w Polsce rzecznikiem emancypacji kobiet - np. żądał dla nich dostępu do nauki i oświaty na równi z mężczyznami.
Odrodzenie w Polsce przyniosło także pewien postęp w słabo dotąd rozwijanych naukach: botanice i zoologii. Botanika nadal była całkowicie prawie związana z potrzebami lecznictwa i też lekarze się nią głównie zajmowali. Pierwszą pracą botaniczną był sławny w XVI w. "Herbarz polski, to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i innych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje" Marcina z Urzędowa. Był on wielkim znawcą roślin, obserwował je w naturze, a także badał ich lecznicze działanie. Porównywał własne obserwacje z przekazami wiedzy starożytnych, umiał oddzielić informację prawdziwą od przesądów - był więc prekursorem botaniki i w pewnej mierze farmakologii.
Również Szymon Syreniusz, lekarz i przyrodnik, pierwszy prof. botaniki w Akad. Krak., całe prawie życie zbierał materiały do swego zielnika, wydanego pt. "Zielnik herbarzem z języka łacińskiego zowią" badając rośliny w Małopolsce, w Tatrach, Beskidach, na Podolu i Pokuciu. Dzieło to liczyło ok. 1550 stron.
W XVI-wiecznej Polsce nie interesowano się specjalnie biologią, dlatego też pism z zakresu zoologii było znacznie mniej. Właściwie wiadomości takie potrzebne były raczej dla celów medycznych, rolniczych czy myśliwskich. Szczególnie cenione i ze znawstwem uprawiane było w owym czasie myślistwo. Pierwszy podręcznik "Myślistwo ptasze", dotyczący tego tematu wydał Mateusz Cygański, który choć nie był uczonym, za to świetnym obserwatorem i w pełni zasługuje na miano ojca ornitologii polskiej, gdyż opisał 147 gatunków ptaków ( z 90-ciu dziś ustalonych rodzajów) i sposoby ich łowienia.
W XVI-wiecznej Polsce bardzo szybko rozwijała się gospodarka rolna. Nie zabrakło też prac i na ten temat. Anzelm Gostomski, wojewoda rawski, napisał pierwszy polski podręcznik rolniczy pt. "Gospodarstwo", w którym przedstawił, nowoczesne na owe czasy, sposoby prowadzenia gospodarstwa wiejskiego i pewne ciekawe rozważania ekonomiczne z tego zakresu. Potrzebom rolniczym służyły też dwa doskonałe dzieła z zakresu techniki. Wspomnianego już wcześniej Stanisława Grzepskiego podręcznik techniczny pt. "Geometria..." oraz podręcznik budownictwa wodnego Olbrychta Strumieńskiego o hodowli ryb i technice budowy grobli, młynów, przepustów wodnych itp.
U schyłku XVI w. w naukach przyrodniczych przeważały prace podręcznikowe, przyczynkarskie, brak było większej indywidualności. Niemniej ogólny poziom uprawianych dyscyplin był wciąż jeszcze wysoki, choć osłabienie potęgi Rzeczypospolitej osłabiło również rozwój jej renesansowej nauki. Nadchodził wiek XVII - era nauki już nowożytnej, zw. w historii nauk "Wielkim Stuleciem".

•  Starożytność

W starożytnej Grecji dziewczęta w Atenach uczyły się pod opieką matki szycia i haftowania oraz prac gospodarstwa domowego, czasem tylko czytania i pisania . W okresie hellenizmu były dopuszczane do szkół publicznych , a nawet zakładano gdzieniegdzie szkoły żeńskie .

W Rzymie stara tradycja przyznawała kobiecie prawo do takiej samej wiedzy jak mężczyźnie . Razem z chłopcami uczęszczały do prywatnych szkółek elementarnych .

•  Średniowiecze

Wychowywanie dziewcząt miało charakter praktyczny . Wychowywano je w domu lub w klasztorze żeńskim oraz na dworze możnowładcy - głównie form życia towarzyskiego : dworskich obyczajów , tańca , śpiewu , gry na instrumentach muzycznych , czasem czytania i pisania oraz prac gospodarstwa domowego .

•  Odrodzenie

Dziewczęta na ogół wychowywano w domu lub w klasztorze żeńskim . Alcalci , jako pierwsze miasto w Europie , miało w początkach XVI w. szkołę żeńską . Było to przedsięwzięcie nowatorskie . Następnie w Awinionie - Urszulanki zorganizowały zakład dla uczennic . Dopiero w XVII w. kształcenie dziewcząt poza domem , przede wszystkim dzięki Urszulankom , stało się faktem naprawdę społecznie ważnym .

Jednak w wieku XVI było bardzo dużo wykształconych kobiet . Przyczynił się do tego rozkwit życia dworskiego . Od kobiety wymagano umiejętności tańca , muzyki , powinny znać się na literaturze , malarstwie . Żony magnatów utrzymywały na swoim dworze liczne "Fraucymery" , do których szlachta oddawała swoje córki . Tam pod kierunkiem ochmistrzyni uczyły się czytać , pisać , grać na instrumencie muzycznym , szyć , haftować oraz prac gospodarstwa domowego .

Tomasz Morus

(Anglia , XV/XVI w.) - "Utopia"

W dziele tym autor opisał wizję szczęśliwego społeczeństwa , gdzie zorganizowano system powszechnej oświaty . Do szkoły elementarnej uczęszczali zarówno chłopcy jak i dziewczęta . Głównym zadaniem szkół było moralne wychowanie młodzieży , a także wpajanie zamiłowania do pracy i przygotowanie do niej pod względem teoretycznym .

Erazm z Rotterdamu

(Holandia , XV/XVI w.) - "Rozmówki dla dzieci"

Autor wierzył w wielką wartość wykształcenia . Był zwolennikiem udostępniania oświaty i szkoły wszystkim dzieciom bez względu na różnice majątkowe , pochodzenie społeczne czy płeć . Podkreślał , że jedynym czynnikiem , który może decydować o sumie wiedzy człowieka , powinny być jego zdolności . Dziewczęta , w jego przekonaniu , powinny uczyć się co najmniej robót ręcznych , ażeby uniknąć próżnowania oraz zapewnić sobie na wszelki wypadek źródło utrzymania . Dla dziewcząt z bogatych rodzin doradzał organizowanie szkół średnich , opartych - jak dla chłopców - na programie klasycznym .

Polska

W Polsce wychowaniem dziewcząt zajmował się jeden z trzech czynników : dom , dwór lub klasztor . Najpopularniejsze było wychowanie córki przy boku matki , głównie w pracach domowych , bez kształcenia książkowego .

W czasie rozkwitu życia dworskiego córki szlacheckie oddawano na dwór magnata i tam uczyły się życia dworskiego : manier , etykiety, tańca , muzykowania , a także szycia , haftowania , czytania i pisania .

Już w XV w. powstawały w większych miastach szkółki protestacyjne dla kobiet . Nie zdołały się one rozwinąć z powodu upadku ruchu reformacyjnego w Polsce .Również klasztory żeńskie otwierały swe progi dla panienek świeckich , uczono w nich katechizmu , czytania i pisania po polsku , rachunków , śpiewu .

W połowie XVII w. pojawiły się szkoły prywatne dla dziewcząt zwane pensjami (Gdańsk) .

Sebastian Petrycy

(Polska , XVI/XVII w.) - "Przydatki"

Podjął pierwszy w Polsce próbę teoretycznego rozważenia sprawy wychowania dziewcząt . Nie potrafił jednak oderwać się w tej dziedzinie od autorytetu Arystotelesa i uprzedzeń swojego wieku . W związku z tym przekonywał o niższości umysłowej kobiet . Ponieważ nie przyznawał im zdolności do zrozumienia jakiejkolwiek wiedzy , nie radził ich kształcić nawet w zakresie elementarnym . Wychowanie dziewcząt sprowadzał do spraw moralnych . Sądził również , że wystarczy im nauka przędzenia , haftowania , szycia i innych zajęć związanych z gospodarstwem domowym .

•  Oświecenie

Tomasz Campanella

(Włochy , XVI/XVII w.) - "Państwo Słońca"

Autor opisuje życie w utopijnym państwie Solaniuszy . Tam dziewczęta jak i chłopcy wychowywani są tak samo wg takiego samego programu .

Jan Amos Komeński

(Czechy , XVII w.) - "Wielka dydaktyka"

Postulował zrównanie kobiet z mężczyznami w prawie do oświaty . Głosił zasadę , że szkoła elementarna , czyli języka ojczystego , powinna być obowiązkowa dla wszystkich dzieci , bez względu na pochodzenie czy płeć , gdyż kształci w naukach niezbędnych do życia .

Franciszek Fenelon

(Francja , XVII/XVIII w.) - "O wychowaniu dziewcząt"

Dzieło jest pierwszą próbą przedstawienia zasad systematycznego wychowywania kobiet . Autor akcentuje ważność tego wychowywania , krytykuje surowy , bezduszny system wychowania w klasztornych pensjonatach (był spowiednikiem w żeńskim klasztorze) . Kreśli program niezbędnego wychowania i wykształcenia kobiety . Zwalcza opinię lekceważącą naukę dziewcząt stwierdzając , że kobieta jest duszą domu i warunkiem szczęścia rodziny , toteż jej niewłaściwe wychowanie przynosi więcej szkody niż złe wychowanie mężczyzn .

Jan Jakub Rousseau

(Francja , XVIII w.) - "Emil czyli o wychowaniu"

Wg autora mężczyzna musi być silny i czynny , zaś kobieta słaba i bierna . Wynika stąd , że mężczyzna i kobieta nie powinni mieć tego samego wychowania . Zasadą wychowania kobiety winna być rola , jaką ma ona spełnić w życiu mężczyzny . Należy u dziewcząt kształcić wdzięk , a do tego nie trzeba nauczyciela . W zakresie rozwoju umysłowego należy ją już od wczesnego dzieciństwa przyzwyczajać - podobnie jak chłopca - do jasnego myślenia i poprawnego rozumowania .

Francja - po Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1789 - 1794)

Obalono monarchię , głoszono wolność i równość wszystkich ludzi . Wysunięto hasło powszechnej i publicznej oświaty , równej dla wszystkich obywateli , bezpłatnej na szczeblu elementarnym . Francuska Rewolucja Burżuazyjna uznała kobiety za "wolne obywatelki" . Władze Rewolucji rozpatrzyły wiele projektów organizacji szkolnictwa publicznego , wyrażające dążenia różnych partii , np. :

•  Projekt Hirabeau , Talleyranda - wykształcenie dziewcząt ograniczali jedynie do nauki prac gospodarstwa domowego, zgodnie z tradycyjnymi poglądami na wychowanie .

•  Projekt Condorceta - przyznawał dziewczętom równe z chłopcami prawo do korzystania z oświaty publicznej na wszystkich poziomach nauk . Na stopniu elementarnym powinny kształcić się razem z chłopcami w tych samych klasach (koedukacja) . Projekt nie został wprowadzony w życie .

Praktyka - Nie umiano rozwiązać problemu dopuszczenia kobiet do wiedzy .Dziewczęta wychowywano w domu , powszechne były również prywatne pensje , gdzie kształcono panny z bogatych rodzin . Uczono je tam mody i rozwijano tzw. talenty czyli śpiew , granie na instrumentach , taniec i rysunek .

Rosja (XVIII w.)

We wsi Smolne koło Petersburga powstał Instytut Dobrze Kształconych Panien z osobnym oddziałem dla córek mieszczan. Przyjmowano tam dziewczęta od 6 do 18 roku życia . W ciągu tego okresu były izolowane od świata , spotkania z rodzicami odbywały się w obecności damy klasowej . Program Instytutu Smolnego obejmował religię , język francuski , arytmetykę , geografię , historię , rysunki , gospodarstwo domowe , muzykę , tańce . Damy klasowe uczyły dziewczęta wytwornych manier , mody iprzyjmowania gości . Program nauczania oddziału mieszczańskiego był nieco węższy i nauka trwała krócej .

Austria (XVIII w.)

Szkoły ludowe zakładane przez Ignacego Felbigera na polecenie cesarzowej Marii Teresy przyjmowały również dziewczęta . Uczono czytania , pisania , rachunków , elementów wiedzy przyrodniczej oraz gospodarstwa domowego .

•  Początki kapitalizmu

Na lata XVIII i XIX w. przypada kształtowanie się nowożytnego szkolnictwa . Wychowanie dziewcząt wiązało się z narastaniem problemów gospodarczych i potrzeb systemu kapitalistycznego , który w dążeniu do zatrudnienia w produkcji mężczyzn musiał zgodnie ze swoim rozwojem określić inaczej niż feudalizm rolę kobiety w życiu i inaczej ją do niej przygotować . Proces ten rozwijał się bardzo powoli , zwalczając uprzedzenia i poglądy ugruntowane poprzez wieki o niższości umysłowej kobiety i jej podporządkowaniu mężczyźnie . Duże znaczenie dla zrównania praw kobiet miał rodzący się w XIX w. i coraz bardziej rozwijający się ruch feministyczny i emancypacyjny .

Anglia - Maria Edgeworth - opracowała teoretyczne zasady wychowania dziewcząt ;

Florencja Nightingale - organizowała pierwsze szkoły zawodowe dla pielęgniarek .

Francja - Stefania de Genus - napisała rozprawy i utwory literackie o treści pedagogicznej ;

Necker de Saussure - autorka rozprawy z dziedziny moralności i wychowania kobiet .

Mimo coraz liczniejszych prób usiłujących w taki czy inny sposób realizować sprawę wychowania dziewcząt , była ona niemal do końca XIX w. ciągle jeszcze problemem nierozwiązanym .

KONCEPCJA JANUSZA KORCZAKA

Janusz Korczak byl z zawodu lekarzem, wychowawca z powolania. Wiekszosc zycia poswiecil dzieciom w wieku 7-14 lat z Domu Sierot i Naszego Domu w Warszawie. Pozostawil wartosciowy dorobek pedagogiczny i pisarski, który bylby bogatszy gdyby nie jego bohaterska i tragiczna zarazem smierc. Zginal w obozie koncentracyjnym z swoimi podopiecznymi.

Chcial by przestrzegano niezbywalnych praw dzieci takich jak:

- prawo do szacunku - prawo do radosnego dziecinstwa - prawo do wspóldecydowania o wlasnym losie - prawo do posiadania i tajemnic prawo do niepowodzen. Korczak w ten sposób nakazal kazdemu wychowawcy liczenia sie z godnoscia dziecka i wyznaczyl dzieciom role wspóltwórców wlasnego losu.

Mysla przewodnia jego koncepcji jest troska o rozwój samorzadnosci dzieci i mlodziezy. Prawidlowy rozwój samorzadnosci wypatrywal w dzialaniu samorzadu zakladowego i szkolnego oraz jego organów tj. Sad kolezenski, rada samorzadowa i sejm dzieciecy oraz plebiscyt zyczliwosci i niecheci.

SAD KOLEZENSKI - w sklad wchodzilo 5 wychowanków, tworzac zespól sedziowski i wychowawca jako sekretarz. Zespól sedziowski opieral sie w orzekaniu wyroków na kodeksie stworzonym przez Korczaka. Kodeks skladal sie z 100 paragrafów, z których tylko kilka bylo skazujacych. Sad odbywal sie raz w tygodniu bez stron zainteresowanych. Sedziami mogli byc wychowankowi, którzy nie byli uczestnikami, w którejs ze spraw. Podczas jednego posiedzenia rozpatrywano kilkanascie ze spraw. Skargi mozna bylo podawac na samego siebie i na doroslych. Ostateczna decyzje podejmowano przez glosowanie. Takie prawo mial tylko sklad sedziów. Wyroki oglaszano w gazetce i na tablicy. Dokonywano zestawien okresowych którymi zajmowal sie sekretarz.

RADA SAMORZADOWA - do chwili powolania sejmu dzieciecego byla organem ustawodawczym, a pózniej wykonawczym. Zajmowala sie zaspokajaniem potrzeb zyciowych i kulturalnych wychowanków. Jej szczególnym zadaniem bylo powolywanie "komisji problemowych". Obradowala raz w tygodniu, zlozona z 10 uczniów i 1 wychowawcy, który byl przewodniczacym i sekretarzem.

SEJM DZIECIECY - organ wybitnie ustawodawczy. Do jego najwazniejszych zadan nalezalo:

zatwierdzanie i uchylanie decyzji podjetych przez rade samorzadowa. podejmowanie uchwal dot. swiat i innych wydarzen decyzja o wydaleniu z zakladu i przyjmowaniu nowychSkladal sie z 20 poslów, kandydat na posla musial uzyskac 4 glosy. Sejm obradowal raz w roku pod przewodnictwem Korczaka.

PLEBISCYT ZYCZLIWOSCI I NIECHECI - polega na wzajemnym ocenianiu sie wychowanków, oceny zglaszano za pomoca kartek plebiscytowych oznaczonych + (lubie go), - (nie lubie go), lub 0 (nie znam go). Mial pomóc w ocenianiu swych kolegów. Pelnil funkcje diagnostyczna i wychowawcza. Pozwalal orientowac sie w stosunkach miedzy uczniami. Odbywal sie co rok, dzieki niemu nadawano miana obywatelskie (towarzysz, mieszkanie i obojetny mieszkaniec). Nowo przybyly byl nowicjuszem. Tym, którzy otrzymali miano obojetnego mieszkanca lub uciazliwego przybysza przyslugiwalo prawo do rehabilitacji. Dodatnie miana wiazaly sie z przywilejami a ujemne z ograniczeniami. Plebiscyt stosowano równiez wobec wychowawców. Za niskie oceny musial zrezygnowac z pracy.

Korczak widzial celowosc wydawania gazetki i przywiazywal do tego ogromna wage. Uczy sumiennego

wywiazywania sie z przyjetych zobowiazan, uczy planowej pracy, smialosci w wypowiadaniu przekonan, reguluje i kieruje opinia spoleczna. Wydawal ja komitet redakcyjny.

ZAKLADY - sposób oddzialywan wychowawczych. Dotyczyly przezwyciezenia zlych sklonnosci lub manier oraz nabywania dobrych nawyków czy upodoban. Zawierane w obecnosci nauczyciela przez ucznia samego z soba. Dzieci zakladaly sie, ze beda sie lepiej uczyc, zachowywac itp.; Wychowawcza zapisywal deklaracje dzieci i po uplywie czasu zglaszal ostateczny wynik co nie podlegalo kontroli. Zakladom mówiacym, ze wychowanek bedzie stopniowo sie poprawial przypisywano duza wartosc wychowawcza.

Koncepcje wychowania Korczaka wzbogacaja takie formy wychowawcze jak:

pelnienie dyzurów wypisywanie listy przeprosin i podziekowan nagradzanie w postaci pocztówek pamiatkowychWartosc koncepcji Korczak tkwi w gloszonym i praktykowanym przez niego humanizmie, pozwalajacym uwazac kazde dziecko za wartosciowego czlowieka, który zasluguje na taki sam szacunek.

KONCEPCJA ALEKSANDRA KAMINSKIEGO

Koncepcja Kaminskiego wykorzystuje doswiadczenia harcerstwa w pracy dydaktyczno wychowawczej szkoly.

Twórca ruchu zuchowego w Polsce i Szarych Szeregów. Staral sie isc uczciwa droga, robic swoje wbrew przeciwnosciom, nie ulegac naciskom, zawierac kompromisy.

Metoda, która sie jakis czlowiek zainteresowal, zrozumial, ogrzal swym sercem i ozywil wyobraznia powstaje ozywienie sie martwej konstrukcji: metoda staje sie wówczas czynnikiem twórczym. Skutecznosc procesu dydaktycznego zalezy w glównej mierze od osobowosci nauczyciela. Zyczliwosc nauczyciela cenil Kaminski wyzej niz wiedze fachowa i przygotowanie metodyczne. Docenial przygotowanie nauczyciela do pracy pedagogicznej.

Inne cechy jakie przypisywal nauczycielowi to: pogoda ducha, okazywanie zaufania uczniom. Przywiazywal wage do osobistego przykladu nauczyciela do pracy pedagogicznej, czyli takie jego zachowanie jakie oczekuje od uczniów. Taki nauczyciel moze liczyc na sukces w procesie wychowawczo - dydaktycznym.

W ramach swojej koncepcji sugeruje cztery sposoby przeprowadzania lekcji. Zabawy dydaktyczne, zajecia w grupach, lista umiejetnosci i swoista atmosfera wychowawcza.

ZABAWY DYDAKTYCZNE - sa próba urozmaicenia zajec lekcyjnych i stanowia jedna z glównych form ujawniania sie rzeczywistych zainteresowan uczniów. Polegaja na zaproponowanej im doraznej czynnosci ludyczno - dydaktycznej, majacej na celu wzmozenie procesu uczenia sie. Zalecal róznego rodzaju zabawy w pracy dydaktycznej. Zalecal przechodzenie od zabaw prostych do zlozonych, od zabaw o tematyce konkretnej do zabaw o tematyce abstrakcyjnej, od zabaw luznych do zabaw organizowanych wg.; scisle okreslonych regul, od zabaw motorycznych, nasladowczych do zabaw odwolujacych sie do sztuki wiedzy, techniki.

Podaje liczne przyklady zabaw jakie mozna stosowac na lekcji polskiego, matematyki, biologii, geografii i wychowania fizycznego. Zobowiazuje w ten sposób nauczycieli do kierowania sie kilkoma wskazówkami wychowawczymi i organizacyjnymi by zabawy:

byly organizowane z umiarem i tylko we fragmentach lekcji, kiedy beda ku temu uzyteczne pod wzgledem dydaktyczno wychowawczym. nie byly synonimem nieladu i chaosu byly stosowane dopóki budza ciekawosc i zainteresowanie byly prowadzone z inicjatywy uczniów i zgodne z ich pomyslami nie wywolywaly checi nadmiernego wspólzawodnictwa nie byly zbiezne z zabawami jakimi uczniowie spotykaja sie na zbiórkach harcerskich i zuchowych odzwierciedlaly zainteresowania dzieci i doroslych. ZAJECIA W GRUPACH - to kolejny sposób odpowiednio zorganizowanego toku lekcyjnego - polega na wspólpracy uczniów. Dobieraja sie oni dowolnie w 6 osobowe zastepy. Podzial ten moze sie odbywac w rózny sposób: uczniowie dobieraja sie w grupy i wybieraja grupowych badz tez wybieraja grupowych a pózniej dobieraja sie w grupy. Grupowych zmienia sie co jakis czas by dac mozliwosc pokierowania zespolem innym.

Kazda z wybranych w ten sposób grup ma do spelnienia zadania o charakterze organizacyjnym (dyzury), dydaktycznym (aktywny udzial w lekcjach zespolu), i wychowawczym (dbalosc o higiene).

W klasach 1-4 zespoly sa zalazkiem samorzadu klasowego. Grupowi tworza rade grupowych pelniaca kierownicze funkcje powstalego samorzadu. Na zebraniach samorzadu z nauczycielem omawia sie sprawy wiazane z klasa oraz zadania organizacyjno - wychowawcze. Kaminski jest przeciwny organizowaniu samorzadu o wiekszej autonomii i klasy na róznym poziomie nauczania. Twierdzi, ze jest to przedwczesne i szkodzi rozwojowi psychicznemu uczniów klas 1-4.

LISTA UMIEJETNOSCI - traktuje sie to nie jako wyróznienie lecz jako dowód posiadanej przez ucznia sprawnosci. Za jej pomoca dazy sie do wykrycia uzdolnien i zamilowan uczniów. W klasach nizszych zaleca sie stosowanie tego tylko na matematyce i polskim. W klasach wyzszych obejmuje sie lista wszystkie zainteresowania co stwarza mozliwosc wybrania dalszej szkoly.

Zaproponowana lista umiejetnosci zawierala wielki wybór umiejetnosci umyslowych, artystycznych, technicznych i spolecznych. Wpisanie na liste towarzyszy przekonanie, ze w zyciu potrzebne sa nie tylko wiadomosci ale takze umiejetnosci. Lista taka obejmuje w klasach starszych umiejetnosci szkolne i amatorskie. Uczniowie powinni wykazac sie umiejetnosciami z róznych dziedzin.

Warunkiem wpisu na liste jest poddanie sie specjalnej próbie sprawdzenia swych umiejetnosci. Dokonuje tego nauczycie wobec calej klasy lub na osobnosci. Moga byc komisje zlozone z 2-3 uczniów lub w warunkach domowych z 4-5 doroslych. Zdobycie umiejetnosci nie wplywa na oceny szkolne.

SWOISTA ATMOSFERA WYCHOWAWCZA - stworzenie takiej jaka panuje na zbiórkach harcerskich. Zródlem i przejawem jej sa panujace stosunki miedzy nauczycielami i uczniami. Sytuacja taka jest mozliwa gdy nauczyciel obdarza uczniów zyczliwoscia, jest lubiany i szanowany oraz sklonny do udzielenia im pochwaly, aprobaty, uznania niz nagany. Pozwala sie porozumiewac uczniom z nauczycielem i miedzy soba a takze swobodnie poruszac po klasie.

W koncepcji Kaminskiego oprócz róznych mozliwosci wykorzystania w pracy dydaktyczno - wychowawczej niektórych doswiadczen harcerstwa czolowe miejsce zajmuje samorzad.

Stworzona przez niego koncepcja jest podporzadkowana scisle okreslonym przez niego wartosciom moralnym. Dzielnosc stawial na pierwszym miejscu. Czlowiek wg.; Kaminskiego dzielny w pracy zawodowej, w zyciu codziennym, w gospodarowaniu i poczynaniach spolecznych - powinien stac sie idealem.

Obok dzielnosci preferowal takze optymizm, czyli sklonnosc do przewidywania szczesliwego biegu wydarzen, spogladania z wiara w przyszlosc, i perfekcjonizm wyrazajacy sie w trwalym dazeniu do doskonalenia osobowosci, nabywania sprawnosci i ksztaltowania uczuc wyzszych.

KONCEPCJA CELESTYNA FREINETA

Koncepcja Freineta w literaturze wystepuje pod nazwa "Nowoczesna Szkola Francuska Technik Freineta". Zalozenia koncepcji Freineta w duzej mierze zawdzieczamy bezposrednim doswiadczeniom pedagogicznym, jakie zdobywal od roku 1935 w wybudowanej kosztem wielu wlasnych wyrzeczen niewielkiej szkole w Vence.

Osobowosc jego koncepcji polega na stanowczym przeciwstawianiu tradycyjnym metodom nauczania i wychowania tzw. Technik szkolnych lub inaczej mówiac technik freinetowskich, nazwanych przez ich twórce metodami naturalnymi. Istote ich stanowi zdobywanie doswiadczen po omacku. Uczniowie mieli zdobywac tak jak nauczyli sie chodzic i mówic w dziecinstwie, a wiec w sposób naturalny. Nalezy zrezygnowac z wywierania nadmiernego wplywu na uczniów, zbyt czestego ich instruowania i narzucania im swojego zdania a takze rezygnacji ze zbyt licznych klas i nauczycieli pozbawionych optymistycznej wiary w zycie. Skutecznosc tej metody to zapewnienie uczniom swobodnej ekspresji, konsekwentne realizowanie idei samorzadnosci i odpowiednie wyposazenie klas szkolnych.

SWOBODNA EKSPRESJA - to komunikowanie innym wlasnych uczuc i mysli, wyrazanie siebie - swych przezyc, motywów, zainteresowan, potrzeb a takze ujawnienie swych uzdolnien lub talentów i calego bogactwa osobowosci. Jest swoista interpretacja i przetwarzaniem. Stanowi wymowna ceche twórczej dzialalnosci jednostki. Moze przejawiac sie w formie slownej, muzycznej, plastycznej, ruchowej i manualnej. Chodzi w niej mniej wiecej o to by pomóc kazdemu dziecku udoskonalac jego wlasne srodki ekspresji, ale nie przez wdrazanie go do zubozajacego nasladownictwa, lecz przez poglebienie tego wszystkiego, co przyczynia sie do rozwoju jego osobowosci.

REALIZOWANIE IDEI SAMORZADNOSCI - polega na organizowaniu róznorodnej dzialalnosci dzieci i mlodziezy z ich zainteresowaniami. Przejawia sie ono w ukladaniu tygodniowych planów pracy. Cotygodniowej ocenie podlegaja takze zachowanie i czystosc uczniów. Samorzadna dzialalnosc uczniów przejawia sie takze w zebraniach ogólnych. Samorzadnosc rozwijana w szkole Freineta przejawia sie tym, ze uczniowie rzeczywiscie czuja sie wspólorganizatorami najwazniejszych dziedzin zycia i pracy szkolnej.

ODPOWIEDNIE WYPOSARZENIE KLAS SZKOLNYCH - warunek zastosowania skutecznego metod naturalnych - polegalo na tym, ze uczniowie posiadali bogaty zestaw róznego rodzaju pomocy naukowych: encyklopedie, globusy, atlasy, albumy, filmy, mapy. Niezbednym wyposazeniem byla maszyna do pisania, srodki audiowizualne i powielacz. Role wazna pelnila drukarnia szkolna sluzaca do powielania tekstów ukladanych przez uczniów. Teksty zastepowaly podreczniki. Najlepszym miejscem pracy ucznia wg.; Freineta sa bogato wyposazone klasy - pracownie i warsztaty.

Skutecznosc stosowania metod naturalnych w procesie nauczania i wychowania upatrywano takze w duzym stopniu w docenianiu i liczeniu sie zarówno z zainteresowaniami czy upodobaniami uczniów jak równiez ich potrzebami, w tym zwlaszcza samorealizacji i aktywnosci. Podkreslano uwolnienie uczniów w czasie zabawy i od leków, niepokojów a szczególnie przykrych przezyc spowodowanych autokratycznych sposobów kierowania klasa i szkola. Ostrzegal by nie podazac za zainteresowaniami czy kaprysami uczniów.

Sposród metod naturalnych czyli freinetowskich na uwage szczególna zasluguja:

opracowywanie swobodnych tekstów sporzadzanie gazetek prowadzenie korespondencji miedzyszkolnej OPRACOWYWANIE SWOBODNYCH TEKSTÓW - odwolywanie sie do spontanicznej i swobodnej ekspresji slownej uczniów czy pisemnego wypowiadania sie przez nich na dowolne tematy, zwiazane z zyciem w srodowisku. Tekst zredagowany odpowiednio mógl sluzyc w korespondencji miedzyszkolnej. Mógl sluzyc równiez jako pomoc naukowa.

GAZETKA SZKOLNA - byly uwienczeniem wczesniej wydrukowanych i opracowanych swobodnych tekstów. Naczelnym redaktorem byl nauczyciel. Oprócz gazetki szkolnej obiegowej propagowal gazetke scienna. Naniesione na gazetke spostrzezenia uczniów byly omawiane na "spóldzielni klasowej"

KORESPONDENCJA MIEDZYSZKOLNA - polegala na wymianie swobodnych tekstów, jak i gazetek szkolnych, listów indywidualnych i zbiorowych, albumów tematycznych, fotografii itp.; Byla takze w formie dzwiekowej za pomoca nagran na tasmie magnetofonowej.

Byly takze techniki swobodnej ekspresji plastycznej, muzycznej, tanca i teatru. Waznym elementem koncepcji Freineta byla ksiazka zycia klasy, ucznia bedace rodzajem kroniki; fiszki autokorektywne, zestawy zadan z ortografii, gramatyki, matematyki; fiszki dokumentacji zródlowej, stanowiace rodzaj kartoteki poglebionej wiedzy zgromadzonej w klasie przez nauczyciela i uczniów.

Oryginalnosc jego koncepcji polega przede wszystkim na postulowanym zdobywaniu doswiadczenia po omacku i propagowaniu róznych technik szkolnych w tym zwlaszcza techniki swobodnej ekspresji.

Marek Fabiusz QUNTILIANUS ( KWINTYLIAN) pochodzil z Hiszpanii. Zyl okolo 42 do 120 roku n.e. Swe wyksztalcenie zawdzieczal najlepszym retorom. W 69 roku n.e. jako pierwszy w Rzymie, od cesarza Wespazjana otrzymal etat publicznego profesora wymowy, oplacanego z kasy panstwowej. Stanowisko to piastowal przez dwadziescia lat. Za swe zaslugi przyznano mu tytul senatora.

W dziele "O wyksztalceniu mówcy", w dwunastu ksiegach, opisal swe wieloletnie doswiadczenia w dziedzinie wychowania. Okreslil ideal wychowawczy oraz dal szereg wskazówek pedagogicznych. Radzil rozpoczynac ksztalcenie dzieci juz przed siódmym rokiem zycia, ale sugerowal aby nauka odbywala sie poprzez zabawe. Zalecal wczesnie ksztalcic pamiec, gdyz okres dzieciecy i chlopiecy to najlepsza pora do cwiczenia tej umiejetnosci. W poczatkowym etapie nauczania radzil laczenie nauki pisania i czytania.

Marek Fabiusz Kwintylian byl przede wszystkim stanowczym zwolennikiem wychowania publicznego. Przyznawal nauczaniu domowemu pewne zalety, które stwarzaly wieksza mozliwosc uwzgledniania indywidualnych cech dziecka oraz ochrone przed zlymi wplywami otoczenia. Otwarcie jednak twierdzil, ze w szkole publicznej dzieci ucza sie zasad wspólzycia spolecznego, rozwija sie w nich ambicja, która w wieku dojrzalym zaowocowac moze pieknymi czynami i cnotami moralnymi. Praca w grupie dziala takze motywujaco na nauczyciela. Kwintylian nie zalecal tworzenia szkól ze zbyt duza liczebnoscia dzieci. Mialo to na celu unikniecie anonimowosci uczniów. Marek Fabiusz nie byl takze zwolennikiem kar cielesnych. Uwazal, ze dzieci trzymane w zbyt duzej dyscyplinie traca wiare we wlasne sily. Stosowanie kar moze byc równiez powodem nienawisci uczniów do wychowawców. Chcial, aby wezlem laczacym obie strony byla milosc.

Kwintylian stawial równiez wymagania nauczycielom. Wymagal od nich umiejetnosci znizania sie do poziomu intelektualnego uczniów. Cechowac ich miala jasnosc i zrozumialosc. Nauczyciel - wychowawca mial zawsze pamietac, ze jest zastepca rodziców powierzonych mu dzieci. Dla Kwintyliana idealem wychowawcy byl czlowiek moralny z doskonala sztuka wymowy, posiadajacy znajomosc literatury, duzy zasób slownictwa, historii, prawa oraz posiadac dobra dykcje i pamiec. Preferowal nauke jezyka greckiego w pierwszej kolejnosci, gdyz jezyk lacinski byl jezykiem codziennym, latwiejszym do opanowania. Dla Marka Fabiusza Kwintyliana sprostanie tym wszystkim zasadom i opanowaniu sztuki retoryki bylo droga do osiagniecia wyksztalcenia.

Rzymska szkola retoryczna przygotowywala mlodziez do aktywnego udzialu w zyciu spolecznym. W cesarstwie rzymskim zaczely dokonywac sie zmiany administracyjne. Ustalenie sie wielkiego imperium wymagalo koniecznosci sprawnego nim zarzadzania, a wiec olbrzymiego aparatu urzedniczego. Tu duza role odegraly idealy wychowawcze Kwintyliana, gdzie ogólna wiedza mówcy powinna zostac uzupelniona wyksztalceniem prawniczym oraz dobra znajomoscia spraw zycia publicznego. Opanowana wiedza retoryczno - prawnicza wykorzystywana byla przy redagowaniu róznorodnych pism urzedowych, wydawaniu zarzadzen regulujacych biezace potrzeby zycia.

Sztuka wymowy stosowana byla równiez przy wyglaszaniu mów majacych na celu przekonywanie o slusznosci polityki rzymskiej i róznorodnych decyzji rzadu.

Szkoly retoryczne i stosowane w nich zasady Marka Fabiusza Kwintyliana spelnialy bardzo doniosla role w szerzeniu kultury rzymskiej wsród podbitych ludów, zdobywaniu zwolenników panowania rzymskiego i w romanizowaniu poszczególnych prowincji, szczególnie w zachodnich czesciach cesarstwa. Dlatego tez panstwo popieralo zakladanie szkól elementarnych, srednich i retorycznych we wszystkich stolicach prowincji oraz w wielu mniejszych miastach. Mimo odmiennych warunków panujacych w poszczególnych prowincjach, szkoly retoryczne w okresie cesarstwa byly calkowicie jednolite. Pobierana nauka dawala swobode w poslugiwaniu sie pismem oraz porozumiewaniu na obszarach imperium rzymskiego. Informacje rozpowszechniane za pomoca afiszy rozwieszanych w miejscach publicznych
(ten sposób informowania trwal do konca VI w.) byly czytelne. Takze w handlu wymiana towarów wymagala oprócz umiejetnosci pisania i liczenia, umiejetnosc poslugiwania sie jezykiem zrozumialym dla kupców i kupujacych.

Wszystkie idealy Kwintyliana wywarly równiez duzy wplyw na pózniejsza europejska mysl pedagogiczna epoki Renesansu.

W czasach imperium rzymskiego zasady wdrozone przez Marka Fabiusza stanowily podstawy nauki retoryki. Szkoly, które je stosowaly staly sie spoiwem calego cesarstwa, a publiczna do nich dostepnosc dala podstawy i realne mozliwosci integracji spolecznej.