IDEE I TREŚCI KSZTAŁCENIA RETORYCZNEGO W SZKOLNICTWIE EUROPEJSKIM OD STAROŻYTNOŚCI DO EPOKI ODRODZENIA

retoryka ( od gr. rhetór - mówca albo nauczyciel wymowy ) - sztuka lub teoria wymowy , krasomówstwo ; nauka zasad sprawnego i pięknego wysławiania się , obejmująca prawidła doboru słów , konstrukcji zdań , umiejętność argumentacji itp.

•  Starożytność

Pogłębiająca się w połowie V w.pne. wiara w skuteczność wychowania ułatwiła działalność sofistom , którzy zapoczątkowali w pedagogice ateńskiej nowy okres . Sofiści (mędrcy) nie byli bynajmniej wszyscy filozofami . Tylko niektórzy z nich, jak Protagoras i Gorgias , tworzyli oryginalne dzieła filozoficzne . Inni byli przeważnie tylko nauczycielami .

Sofiści twierdzili , że każdy człowiek ma prawo do krytykowania i dążenia do zmiany praw , zasad moralnych i przepisów religijnych , które wg nich były wymysłem ludzkim . Można to osiągnąć przekonując skutecznie jak największą liczbę słuchaczy o swych racjach . Dlatego sofiści uczyli młodzież przede wszystkim wymowy , a ściślej takiego dobierania argumentów i sposobu zbijania wywodów przeciwnika , ażeby w opinii słuchaczy ich wychowanek mógł mieć zawsze rację . Ich program wychowania , aczkolwiek nie ograniczał się tylko do wymowy , był początkiem kształcenia retorycznego .

W hellenistycznej szkole na terenie starożytnego Rzymu największy zapał wywołała właśnie retoryka . Była przedmiotem najbardziej dostosowanym zarówno do warunków życia politycznego , jak i do potrzeb uczniów szkół średnich , głównie pochodzenia arystokratycznego , przygotowujących się od dzieciństwa do działalności publicznej . Nic więc dziwnego , że dobry mówca stanowił najwyższy ideał człowieka rzymskiego , uosobienie wszystkich cnót moralnych i obywatelskich , synonim wszechstronnej wiedzy i głębokiej mądrości .

Marcus Fabius Quintylianus (35-95 r.) - wybitny , a właściwie jedyny teoretyk praktyki pedagogicznej na wszystkich poziomach w okresie cesarstwa . Z urodzenia był Hiszpanem . Studia ukończył w Rzymie . Przez wiele lat był - tak jak jego ojciec i dziadek - nauczycielem retoryki w Hiszpanii , a potem w Rzymie , gdzie został mianowany przez cesarza Wespazjana pierwszym cesarskim profesorem retoryki . Napisał dzieło pt. O wychowaniu mówcy , w którym wykazał olbrzymią wiedzę pedagogiczną i bogate doświadczenie. Można je nazwać pierwszą teorią wychowania i wykształcenia zawodowego . Wszystkie wskazania wychowawcze , dydaktyczne i programowe Kwintyliana , bez względu na to , jakiego dotyczą poziomu wiedzy , zmierzają tylko do jednego celu : wykształcenia mówcy i temu celowi podporządkowują wszystkie czynności pedagogiczne .

Aprobując kształcenie dzieci w stopniu elementarnym w domu , zalecał jednak daleko idącą ostrożność w doborze nianiek i pedagogów , powinni odznaczać się wysokim poziomem moralnym i starannym wykształceniem językowym . Nauka miała zaczynać się w języku greckim , a dopiero można było przystąpić do kształcenia w języku łacińskim .

Kwintylian przeciwstawiał się kształceniu domowemu na poziomie szkoły średniej . Najważniejszym argumentem za posyłaniem chłopca do szkoły było przygotowanie go do kariery mówcy . Każdy zaś mówca musi stale występować przed licznym gronem słuchaczy i żyć na oczach całego społeczeństwa , do czego należało się przygotować już od wczesnych lat życia . Także jedynie w wychowaniu zbiorowym można rozwijać w chłopcu ambicję , która uchodziła w pedagogice rzymskiej okresu cesarstwa za jeden z najważniejszych czynników wychowawczych .

Wg Kwintyliana chłopiec powinien zacząć uczęszczać do szkoły średniej , gdy przyswoi sobie umiejętność czytania i pisania . Naukę w niej polecał zaczynać od gramatyki greckiej i dopiero po jej poznaniu miało następować nauczanie gramatyki łacińskiej . Szkołę gramatysty podzielił na dwie części :

•  nauka ścisłej gramatyki , a więc części mowy , deklinacje , koniugacje , wszelkiego rodzaju barbaryzmy i błędy , etymologię i ortografię ;

•  lektura i interpretacja dzieł poetyckich , recytacja , zdobywanie umiejętności krótkiego streszczania czytanych utworów oraz sztuki ich skracania bez zmieniania sensu .

Ponieważ czytanych w szkole utworów nie można było zrozumieć bez znajomości wszystkich niemal dziedzin wiedzy , zalecał Kwintylian realizowanie przez gramatystę dość szerokiego programu wykształcenia ogólnego , nazywanego przez niego greckim terminem enkyklios paideja (wykształcenie encyklopedyczne) .

Szkołę średnią uważał Kwintylian za fundament , na którym powinien opierać się cały rozwój umysłowy dziecka . Stanowiła ona bramę do wyższego kształcenia , określanego nazwą retoryki . Podczas gdy szkoła średnia miała charakter ogólnokształcący i dawała encyklopedyczną orientację we wszystkich niemal dziedzinach wiedzy , to szkoła retoryczna była wyraźnie specjalistyczna i wychowywała kandydatów na mówców w sposób zbliżony do tego , w jaki obecnie kształci się inżynierów czy techników . Program kształcenia retorycznego dzielił się na :

•  ćwiczenia w pisanym i ustnym przygotowaniu przemówień na różnorodne tematy oraz w ich wygłaszaniu ;

•  studiowanie autorów - prozaików wraz z krytyczną interpretacją ich tekstów ;

•  nauczanie przepisów i reguł retorycznych .

Oprócz zajęć w szkole każdy uczeń obowiązany był w domu wiele czytać , ćwiczyć się w przygotowywaniu mów , w tłumaczeniu autorów greckich na język łaciński i parafrazowaniu pisarzy rzymskich . Szczególną uwagę zwracano w szkole retorycznej na mowy sądowe , a zwłaszcza na ich argumentację prawniczą , ponieważ umiejętność ta była niezbędna w karierze adwokackiej . Nauczyciele wymowy nie powinni też zapominać o wpajaniu uczniom zdrowych zasad moralnych o rozwijaniu w ich ogólnie cenionych cnót , szczególnie sprawiedliwości .

•  Średniowiecze

Średniowieczne szkoły katedralne , kolegiackie i klasztorne opierały swój program przede wszystkim na siedmiu sztukach wyzwolonych . Nie były one jednak głównym celem nauczania szkolnego , lecz stanowiły środek ułatwiający młodzieży zrozumienie prawd religijnych i ksiąg kościelnych .

Po opanowaniu sztuki pisania i czytania przechodził średniowieczny uczeń do nauki gramatyki łacińskiej . Do opanowania wszystkich przepisów gramatycznych przywiązywano wielkie znaczenie , ponieważ ułatwiały one poprawne mówienie i pisanie . Następnie chłopiec przystępował do uczenia się na pamięć używanych we wszystkich szkołach czytanek , które były zbiorem krótkich , wierszowanych przypowieści oraz zasad postępowania moralnego . W szkołach o wyższym poziomie wraz z nauką gramatyki łacińskiej wprawiano chłopców w lekturę wybitnych autorów klasycznych .

Po opanowaniu gramatyki łacińskiej uczniowie przystępowali do nauki retoryki . Ponieważ uważano ją za wiedzę dotyczącą wyłącznie zagadnień świeckich , zmieniono wyraźnie jej treść . Nie miała ona już nic wspólnego ze starożytną wymową, opartą na najlepszych wzorach literackich . Kościół gardził krasomówstwem . Zgodnie z tym stanowiskiem , zamiast sztuki pięknego mówienia uczono w szkołach średniowiecznych kancelaryjnego stylu , redagowania urzędowych dokumentów i listów , według ustalonych zresztą i ogólnie obowiązujących wzorów .

•  Odrodzenie

Dzięki studiom nad literaturą grecką i łacińską zrodziło się wśród wykształconych ludzi epoki Odrodzenia przekonanie , że starożytny świat klasyczny był bardziej doskonały niż współczesna im epoka , że na wyższym poziomie stały w nim nauki i sztuki . Przekonanie to zachęcało do zmiany dotychczasowych metod wychowania młodzieży . Przedstawiciele kultury Odrodzenia starali się przez ostrą krytykę zdyskredytować zupełnie pedagogikę średniowiecza . Zarzucali jej wprost ogłupianie młodych umysłów i obciążanie niepotrzebnymi wiadomościami . Kładziono duży nacisk na rozwój szkół elementarnych , prowadzonych w języku ojczystym , których zadaniem miało być kształcenie ogółu młodzieży w wiedzy użytecznej dla interesów społeczeństwa . W miarę upływu czasu zmiany zaczęły dosięgać szkół średnich i uniwersytetów .

Retoryka nadal stanowiła jeden z przedmiotów nauczania , choć w zmienionej formie . Przede wszystkim opierała się na lekturze dzieł najwybitniejszych klasyków starożytnych . W "Szkole Radości" Vittorina da Feltre zaczynała się od deklamacji, zaś później deklamacja ustępowała miejsca wygłaszaniu krótkich przemówień związanych z aktualnym życiem politycznym , mających charakter mów do senatu lub ludu . Holenderski pedagog John Cele zwracał głównie uwagę na przemówienia poruszające aktualne wówczas zagadnienia . Piotr Paweł Vergeria , pedagog włoski , zalecał jako pomoc w nauczaniu retoryki uczyć dzieci poezji . Anglik Thomas Elyot uważał , że nauczanie retoryki powinno odbywać się nie w języku greckim czy łacińskim , lecz w ojczystym .

Byli też i tacy uczeni , którzy uważali naukę retoryki za niepotrzebną . Ludwik Vives z niezwykłą jak na swoje czasy odwagą postulował ograniczenie retoryki , uchodzącej w opinii wielu humanistów za królową nauk . Uczyć jej miała szkoła tylko w najwyższych klasach i jedynie tych uczniów , którzy wykazywali w tym kierunku wyraźne zdolności oraz odznaczali się zdrowymi zasadami moralnymi . Sztuka wymowy , opanowana przez złego człowieka była tym , w przekonaniu Vivesa , czym "miecz w ręku szaleńca" . Jeżeli retoryka ma przynosić ludziom rzeczywisty pożytek , należy ją udostępniać tylko tym jednostkom , które będą jej używały wyłącznie w uczciwych celach . Thomas More natomiast uznał nauczanie retoryki za całkowicie zbędne , co wyraził w swym projekcie wychowania i nauczania w dziele Utopia .